گریم در تئاتر

« مختصری پیرامون گریم در تئاتر »

گریم چیست؟

ریشه و اصل پیدایش گریم را در دوران ابتدایی، در مراسم آیینی میتوان جست. در این مراسم، از گریم به شکل بسیار ابتدایی استفاده میشده است. چهره را با رسوب مختلف، رنگ‌های معدنی و یا عصاره گیاهان رنگ‌امیزی میکردند و گاه صورتک‌هایی که از پوست درختان تراشیده شده بود، بر چهره مینهادند.

در طول زمان، همچنان گریم را نزد مصریان باستان میتوان مشاهده کرد که عمدتاً اطراف چشمان را با رنگ‌های سبز و خطوط سیاه رنگ‌آمیزی مینمودند، آفریقاییان نیز علاوه بر بکار بردن رنگ‌های شاد و زنده برای چهره، سر را با پرهای رنگی تزیین میکردند و در آیین‌های خود، صورتک‌های بزرگ و کوچک الوان بر چهره مینهادند. همچنین؛ سرخپوستان با بکار بردن رنگ‌های مختلف بر چهره و تزیین سر با پرهای رنگی و صورتک‌هایی با رنگ‌های بسیار شاد، گریم را در زندگی و آیین‌های خود بکار میبستند.

بشر از بدو خلقت در پی فراهم آوردن موجبات سرگرمی خویش بوده است، به اشکال گوناگون، چون؛ بازی با سایه، اجرای رقص، موسیقی و یا نمایش، خود را سرگرم کرده است. در نمایش، بازیگر (مجری اصلی) سعی کرده است، برای داشتن چهره‌ای متفاوت از دیگران و نیز به منظور تأثیر گذاردن نقش بر تماشاگر با تغییر شکل دادن خود به کمک رنگ‌آمیزی چهره، مو و بکار بردن صورتک توسل جوید.

امروزه واژه « گریم » (GRIME) در زبان فرانسه از سال 1778 میلادی به مفهوم آنچه در نمایش مورد نظر است بکار گرفته شده، به معنای؛ اداء شکلک، صورتک و یا نقش یک پیر مسخره.

مصدر این کلمه « گریمه » (GRIMER) به معنای خطوط پیری بر چهره انداختن، آراستن چهره برای تئاتر و سینما است. همچنین میدانیم، صفت فاعلی آنرا « گریمور» (GRIMEUR) مینامند. گریم در ردیف هنرهای نمایشی ظریف محسوب میشود.

این هنر بر پایه نقاشی و مجسمه‌سازی بنا شده است. نقاش نخست، با کمک قلم‌مو، صفحه بوم را با رنگی میپوشاند، سپس؛ با سایه و روشن منظره یا چهره‌ای را میآفریند. مجسمه‌ساز با ایجاد حجم و خطوط بر مقداری گل و گچ، چهره‌ای را خلق میکند. بوم گریمور چهره بازیگر است، با سطحی جاندار و حساس.

گریمور با رنگ‌آمیزی چهره بوسیله فُن (FOND) (رنگ‌زمینه)، سپس با کمک قلم‌مو و نوک انگشتان با رنگ و روغن مخصوص چهره، با ایجاد خطوط سایه و روشن، شخصیتی را بر چهره بازیگر میآفریند. گاهی نیز با تغییر دادن اعضای چهره با خمیرهای مخصوص و یا قالب گیری از چهره بازیگر و اضافه کردن قسمت‌هایی بر مدل مورد نظر، عملیاتی مشابه مجسمه‌ساز انجام میدهد.

گریم پوشش چهره بازیگر است، بکار گرفتن و استفاده کردن از پوشش نیاز به ظرافت و دقت بسیار دارد. گریم بر دو نوع است؛ نوع اول ـ «گریم صحنه»، که شامل؛ تئاتر ، اپرا و باله است که هر کدام حاوی تکنیک خاص خود است. نوع دوم ـ «گریم اکران»، شامل؛ سینما، تلویزیون و عکاسی است که نیز تکنیک کار هر کدام تا حدودی از هم متمایز میباشد.

پایه و اساس هر دو یکی است، ولی؛ در رنگ‌آمیزی چهره و کاربرد رنگ جهت حجم‌ها تفاوتی کلی دارند. گریم تئاتر در مقایسه با گریم سینما، تلویزیون و عکاسی، غلیظ‌تر و در مقابل؛ گریم سینما، تلویزیون و عکاسی، نیازمند به ظریف‌کاری و دقت بیشتری است.

نقش گریم در تئاتر

از آغاز پیدایش نمایش در مصر، یونان، هند، چین و ژاپن، هنر گریم همواره در کنار بازیگر بوده است. گریم گاه با رنگ‌آمیزی مو، زمانی با نقاشی بر چهره و گاه بصورت صورتک‌های کامل و نیمه‌، بازیگر را به ارائه شخصیت‌های مورد نظر قادر ساخته و تماشاگر را به خصوصیات شخصیت نمایش ولقف نموده است.

گریم، بازیگر را قادر به ایفای نقش‌هایی نموده است که بدون استفاده از آن، خصوصیات جسمانی ـ چهره‌ای بازیگر میتوانسته است مانعی جدی برای ارائه نقش بصورت کامل باشد. بدین ترتیب؛ گریم مکمل کار بازیگر و یاریکننده او در بازی است.

گریمور با دو هدف گریم را بر چهره بازیگر انجام میدهد. نخست؛ بهتر نشان‌دادن حجم‌ها، خطوط و میمیک چهره بازیگر به تماشاگر، سپس؛ شخصیت بخشیدن ظاهری بر چهره، با در نظر گرفتن هدف اول.

گریم تئاتر باید به اندازه‌ای باشد که به میمیک چهره لطمه نزند. چنانچه شخصیتی کامل با رنگ و روغن بسیار بر چهره بازیگر کار شود، میمیک چهره تا حدودی از بین میرود و گریم بشکل صورتک ارا ئه میشود. در اغلب نمایش‌های شرق، مانند؛ کاتاکالی (KATAKALI)، تئاتر چین، نو (NŎ)، کابوکی (KABOUKI)، از این نوع گریم استفاده میکنند، که به آن؛ «گریم ماسک» یا «اکسپرسیون» (EXPRESSION) میگویند.

در گریم تئاتر، فاصله بازیگر تا تماشاگر در نظر گرفته میشود. در سالن بزرگ بدیهی است که فاصله تماشاگر با بازیگر زیاد است، گریم غلیظ‌تر انجام میپذیرد، بدین شکل که سایه تیره‌تر و روشنی، روشن‌تر از معمول بکار میرود. در سالن کوچک، فاصله بازیگر با تماشاگر کمتر است، گریم رقیق‌تر انجام میگیرد. رنگ فُن طبیعیتر، سایه و روشن، روشن‌تر از معمول انتخاب میگردد.

در سالن بزرگ، خطوط و حجم‌های اصلی چهره بکار گرفته میشود، درصورتیکه؛ در سالن کوچک علاوه بر خطوط و حجم‌های اصلی، خطوط ریز نیز کار میگردد. رنگ فُن که چهره‌ها را میپوشاند، برای شخصیت‌ها، متفاوت بکار میرود. معمولاً رنگ زمینه متمایل به نارنجی کم رنگ مخصوص گریم تئاتر ساخته شده است. در زیر پروژکتور این رنگ، رنگ طبیعی به چهره میدهد و اغلب چهره شخصیت‌ها با این رنگ، رنگ‌آمیزی میشود. البته؛ برای بعضی از شخصیت‌ها نیاز به رنگ زمینه دیگریست، مانند؛ شخصیت جوان چاق و پیر چاق با رنگ زمینه متمایل به قرمز، شخصیت مریض، پیر و نژاد زرد‌پوست (ژاپنی، مغولی و …) با رنگ زمینه متمایل به زرد و ….

برای شخصیت کشاورز؛ رنگ زمینه قهوه‌ای روشن، شخصیت معتاد؛ رنگ زمینه دودی کم رنگ یا عاجی مات، شخصیت مرفه (جوان ـ پیر) و بعضی از چهره‌های اروپایی؛ رنگ زمینه متمایل به صورتی، شخصیت معتاد به الکل؛ رنگ‌ زمینه قرمز روشن، شخصیت معتاد به تریاک؛ رنگ زمینه قهوه‌ای متمایل به دودی، شخصیت‌های دلقک و میم؛ رنگ زمینه سفید و … انتخاب میشود.

گریم برحسب سبک‌های مختلفی که نمایشنامه‌ها دارند، تغییر میکند. بطور مثال؛ گریم سبک نمایش کلاسیک با رئالیست و نیز هر دو با گریم نمایش سوررئالیست تفاوت دارد.

عنصر زمان در کیفیت گریم نقشی عمده دارد، چون در ادوار مختلف؛ چهره‌ها، رنگ، آرایش مو و مدل ریش و سبیل متفاوتند. در این مورد گریمور نیازمند به مطالعه تاریخ چهره و لباس ایران، غرب و شرق است.

گریم تئاتر با در نظر گرفتن رنگ لباس، دکور و نور انجام میپذیرد.

«لازم به ذکر است که تئاتر بدون گریم، ناقص و تئاتری با گریم نادرست، ناقص‌تر از آنست.»

سبک‌های تئاتر و گریم

ـ تئاتر کلاسیک (CLASSIQUE)

اصولاً همیشه بشر داشتن صفات و خصوصیاتی را برای خود امتیاز تلقی نموده و در مقابل دارا بودن خصایص و صفاتی را نیز موجب عیب و نقص خویش شمرده است، بدین سبب در داستان‌های اساطیر ملل، همواره مرزی بین خوب و بد برقرار است. در تئاتر کلاسیک نیز این مطلب صادق است. بطورکلی؛ آنچه به نام تئاتر کلاسیک مطرح میباشد، میراث فرهنگی است که از گذشته به ما رسیده و از یونان قدیم بدست آمده است. در این نمایشنامه‌ها؛ مظاهر خوبی، راستی، شجاعت، بخشایش، پستی، دروغ و تزویر پیروز میشود.

گریم در این سبک از تئاتر، بر اساس هماهنگی ماکل رنگ‌آمیزی، لباس و دکور انجام میشود. چون تئاترهای کلاسیک اغلب در سالن‌های بزرگ اجرا میگردد، برای چهره‌ها از فُن خشک استفاده میشود و عمل تصحیح چهره برای بعضی از شخصیت‌های منفی و نامتعادل بکار گرفته میشود. حجم‌های چهره و سایه روشن‌های ان با هماهنگی نور مشخص،کار میگردد. در این سبک از تکنیک تکه‌سازی اعضای چهره، مانند؛ بینی، چانه و پوست سر به میزان قابل توجهی استفاده میشود. در این سبک از تئاتر، صورتک‌های نیمه و کامل چهره نیز کاربرد فراوان دارد.

ـ تئاتر رومانتیک (ROMANTIQUE)

در سبک رومانتیک، حوادث و تضادهای زندگی بشری همراه با تفکرات و تخیلات آدمی ارائه میشود و اغلب بیان احساسات و ارائه حالات شاعرانه قسمت مهمی از ترکیب مطلب و وقایع ارائه شده میباشد. در این نوع تئاتر عظمت و مکبت، والایی و پستی، غم و شادی، بطور همبسته در جریان وقایع عرضه میگردد. گریم تئاتر در این سبک، همانند؛ گریم در سبک کلاسیک است، فقط کمی رقیق‌تر بکار گرفته میشود.

ـ تئاتر  رئالیست (REALISTE)

در این سبک؛ واقعیت‌گرایی، اندیشه متفکران را بخود مشغول نموده است، بنابراین؛ در تئاتر نیز نمایش و ارائه واقعیت‌های زندگی اهمیت اساسی یافته است. به عبارت‌ دیگر؛ نمایشنامه‌های سبک رئالیست زشتیها و زیباییهای زندگی فردی و اجتماعی را آنطور که هست عرضه مینماید و در نتیجه‌گیری نیز از جریانات و وقایعی که در جهان میگذرد الهام میگیرد و بدین ترتیب؛ در این سبک همیشه پیروزی با خوبیها نیست، بلکه؛ همانند وقایع زندگی گاه آنچه دلخواه تأیید تماشاگر نیست واقع میشود و موفق میگردد.

ـ تئاتر ناتورالیست (NATURALISTE)

تئاتر ناتورالیست را میتوان در حقیقت جزیی از تئاتر رئالیست بشمار آورد و شاید بهتر باشد آنرا مکمل سبک رئالیسم به حساب آوریم. در تئاتر رئالیستی جنبه‌های خوب و طبیعت و انسان با خصوصیاتش بر روی صحنه میآید، در حالیکه؛ در تئاتر ناتورالیست درام‌نویس وقایع زندگی را با تمام جزییات، زشتیها و زیباییهای آن و بدون آنکه چیزی یا نکته‌ای از آن بکاهد، عرضه مینماید.

ـ تئاتر دراماتیک (DRAMATIQUE)

در واقع تئاتر دراماتیک ترکیبی از دو مکتب یاد شده در بخش‌های قبلی، یعنی؛ رئالیست و ناتورالیست میباشد. در این سبک؛ احوال فردی در ارتباط با مجامع و افراد دیگر با دقتی خاص مورد بررسی قرار میگیرد و به تماشاگر ارائه میشود. در تئاتر دراماتیک، خانواده و فرد و ارتباط آنان با یکدیگر بعنوان حالت خاصی از آنچه قبلاً گفته شد، نیز اهمیت خاصی یافته و بسیاری از نمایشنامه‌ها به آن اختصاص داده شده است.

برای شخصیت‌های مثبت، عمل تصحیح بکار گرفته میشود. سایه و روشن‌ها نسبت به فُن زمینه چهره رقیق بکار می ورد و کاملاً با هم آمیخته میشود. حجم‌های چهره با هماهنگی نورصحنه مشخص و کاملاً طبیعی انجام میشود.

ـ تئاتر اکسپرسیونیست (EXPRESSIONISTE)

در این سبک؛ بازیگر طریقه‌ای خاص برای بیان احساس خویش پیدا میکند. ارائه احساسات و تمایلات درونی از طریق حرکات مناسب و غیره موجب نامگذاری تئاتر به تئاتر اکسپرسیونیست میباشد. زبان طنزآمیز و جنبه‌های استهزایی در تئاتر اکسپرسیونیست کاربرد فراوان دارد. اندیشه‌های بشری و وقایع زندگی و غیره با ملاحت خاصی عرضه میشود. تئاتر میم نوعی از تئاتر اکسپرسیونیست است.

درام‌نویس در این سبک تئاتر به جای استفاده از کلام، به تشریح حالات و واقعیات با میمیک چهره و حرکات میپردازد. بازیگر میم با حرکات چهره و بکار گرفتن عوامل دیگر که مخصوص این نوع تئاتر است، شخصیت و مقصود خود را به تماشاگر تفهیم مینماید.

در تئاتر به سبک درام اکسپرسیو (EXPRESSIVE)، گریم با مسائل خاصی روبروست. چون برای کمک به بازیگر از نورهای رنگی گوناگون استفاده میِود، بنابراین؛ رنگ چهره بازیگران باید از رنگ زمینه بسیار روشن‌تر انتخاب گردد. اطراف چهره، زیر گونه‌ها، اطراف پلک چشم‌ها سایه‌کـاری میشـود. داخل لب با رنگ قـرمـز تیر رنگ‌آمیزی میگردد. در تئاتر میم، چهره بازیگر سفید است و یا رنگی سفید متمایل به صورتی دارد.

ـ تئاتر سمبولیست (SYMBOLISTE)

در این سبک از تئاتر، همانند سبک سمبولیست در ادبیات، از سمبل‌ها و نشانه‌هایی برای ارائه احساسات و شخصیت‌ها استفاده میشود، لذا؛ درک نمایشنامه به دقت زیاد و داشتن اطلاعاتی در زمینه سمبل‌های مورد استفاده دارد. اغلب این نمایشنامه‌ها در سرزمین‌های خیالی و مجهول، در زمان‌های نامعلوم و در مکان‌های اسرارآمیز و عجیب جریان مییابد.

در این سبک از نمایشنامه، اشکال، سمبل‌ها و آهنگ‌ها بیشتر متأثر از احساسات میباشد و سعی بر این است که واقعیت‌های عینی از طریق غیرمستقیم با کمک گرفتن از واقعیت ذهنی بیان و ارائه شود.

در این سبک تئاتر، گریم با هماهنگی کامل بین رنگ و لباس و دکور انجام میشود. رنگ زمینه چهره بازیگران کم‌رنگ و گاهی رنگ پریده انتخاب میگردد. سایه روشن‌ و حجم‌های چهره با هماهنگی نور رقیق کار میشود. در این سبک از تئاتر از تکه‌سازی، گریم ماسک (سمبلی به صورت ماسک بر چهره بازیگر رنگ‌آمیزی میشود) و ماسک‌های نیمه و کامل به صورت رنگی یا سیاه و سفید استفاده میگردد.

ـ تئاتر سوررئالیست (SURREALISTE)

در این سبک نویسنده هدفی عمیق‌تر از نمایش واقعیات زندگی یا ارائه احساسات و تمایلات درونی آدمی دارد و سعی میکند تماشاگر را به واقعیت فراتری از زندگی واقف سازد، از اینرو؛ با صحنه‌های رویایی و عجیب و غریب با استفاده از رنگ‌های گوناگون، نورهای مختلف، صورتک‌های کوچک و بزرگ و گاهی اغراق‌آمیز و ایجاد سر و صدا و موزیک، روح تـماشاگر را تسخیر مـیکند و او را به دنیایی رویایی و خیالی میکشاند و سعی دارد با نشان دادن این عوامل او را به واقعیت فراتری سوق دهد.

در گریم این سبک از تئاتر، از فُن‌های روشن و رنگی، مات و براق برای چهره بازیگران استفاده میشود. گریم ماسک، صورتک‌های نیمه و کامل رنگی و سیاه و سفید، کلاه‌گیس و ریش و سبیل‌های رنگی و دورنگ و بالاخره گریم‌های عجیب و غریب در این سبک بکار گرفته میشود. بطورکلی؛ در این سبک نمایش طراح گریم برای طراحی چهره بازیگران زمینه بسیار وسیعی دارد.

«گریم برای تئاتر ـ تألیف: مهین میهن»